ahötsa_

Herritarren Defendatzailearen Torturaren Prebentziorako Mekanismo Nazionalak 2025eko ekainean Iruñeko espetxea bisitatu zuen, eta bere urteko txostenean adierazi du oraindik ere badaudela egiturazko eta antolaketa-arazoak, espetxetik kanpoko osasun-arretaren pareko estandar bat lortzea eragozten dutenak.

Aspalditik ari gara Salhaketa Nafarroatik salatzen espetxeetako osasun-arreta abandonu, kontrol eta zigor logika berberek zeharkatzen dutela, sistema penitentzario osoa bezala. Torturaren Prebentziorako Mekanismo Nazionalaren txostena¹ berriki argitaratzeak —2025eko ekainean Iruñeko espetxera egindako bisitaren² ondoren— datu eta ebidentziekin berresten du denbora daramagun errealitate bat: espetxean osasuna ez da bermatutako eskubidea.

2021ean, Nafarroak espetxe-osasunaren eskumena bere gain hartu zuen, gurea bezalako kolektiboek urte luzez egindako aldarrikapenen ondoren. Eskualdaketa hori aukera gisa aurkeztu zen, espetxean dauden pertsonen osasun-arreta hobetzeko eta Nafarroako osasun publikoan integratzeko. Hala ere, bost urte geroago, Mekanismoak adierazi du, aurrerapen batzuk egon badira ere, “egiturazko eta antolaketa-defizitak mantentzen direla, espetxetik kanpoko estandar asistenzialarekin guztiz parekagarria den maila lortzea eragozten dutenak”. Hau da, osasun eskubidea ez dago bermatuta espetxe barruan.

Egia da hobekuntza batzuk egon direla. Mediku-plazen estaldurak atzean utzi ditu gabezia kronikoak, osasun mentaleko talde egituratu bat sortu da, eta Osasunbideako programa informatikoa erabiltzeak koordinazioa hobetu du osasun sistema publikoarekin, jarraipen asistentzialean, historia klinikoetara sarbidean eta tratamenduen kudeaketan aurrerapausoak emanez. Hala ere, aurrerapen horiek ezin dute ezkutatu oso kezkagarria den errealitatea.

Torturaren Prebentziorako Mekanismo Nazionalaren txostenak gabezia larriak jasotzen ditu, zuzenean eragiten dietenak presoen oinarrizko eskubideei. Lehenik eta behin, Mekanismoak salatzen du informaziorako sarbidean izan zituen zailtasunak Iruñeko espetxera egindako bisitan. Lehen aldiz, torturaren prebentziorako organismo independente honek oztopoak aurkitu zituen historia klinikoetara sartzeko, eta horrek agerian uzten du kezkagarria den ezjakintasuna dagoela torturaren prebentzioa zaintzen duten erakundeekin lankidetzan aritzeko legezko betebeharrei buruz. Txostenak honela dio: “deigarria da MNPri historia klinikoetara sarbidea mugatzeko erakutsitako gehiegizko zeloaren eta eguneroko jardun asistentzialean konfidentzialtasun hori nola arinki urratzen den arteko kontrastea”. Eta gaineratzen du: “adierazgarria da zaintza-langileen presentzia onartzea elkarrizketa medikoetan (…) edo beste preso batzuk erabiltzea interprete gisa”.

Egoera honek ez du soilik konfidentzialtasun medikoa urratzen, baizik eta eskubideen aplikazio arbitrarioa erakusten du: kontrol-mekanismoekiko murriztailea eta espetxeko eguneroko funtzionamenduan laxa.

Kezkagarrienetako bat da osasun-arretarako sarbide mugatua. Txostenak kontsulta kopuru anormalki baxua aipatzen du, eta presoen artean zabaldua dagoen pertzepzioa jasotzen du: zailtasunak dituzte medikuak artatzeko. “Presoek kexu dira, kontsultarako apuntatuta egon arren, medikuak ez dituela artatzen”. Datu hori ez da anekdotikoa, baizik eta egiturazko desatentzio baten zantzua da, edozein osasun-arreta duinaren estandarrekin bateraezina. Horri gehitu behar zaio psikologia arloko langile eskasia, edozein esku-hartze terapeutiko ia ezinezkoa bihurtzen duena.

Gainera, osasun-langileek ez dute prestakuntza espezifikorik espetxe-ingurunean, eta horrek zaildu egiten du haien rola ulertzea: ez soilik osasun-arreta ematea, baizik eta eskubideen bermatzaile izatea. Gabezia hori ez da txikia, espetxean jardun medikoa zuzenean lotuta baitago instituzioa zeharkatzen duten mekanismo diziplinario eta punitiboekin.

Ildo horretan, onartezina da, txostenak jasotzen duen bezala, lesioen parteak egiteko moduak akats formal eta edukizkoak izatea, deskribapen zorrotzik eta dokumentazio grafikorik gabe, nazioarteko estandarrak —Istanbulgo Protokoloa kasu— urratuz.

Egoera are larriagoa da isolamendu testuinguruetan. Erregimen horretan dauden pertsonei egin beharreko azterketa medikoak ez daude protokolizatuta, eta, txostenaren arabera, batzuetan galdera soil batera mugatzen dira —eta ez beti osasun-langileek egina—: ea pertsonak arreta medikoa nahi duen. Txostena argia da: “ikuspegi honek erreaktiboa dela erakusten du, ez proaktiboa (…) eta horrek babesgabezia sanitarioa eragin dezake”. Ingurune horretan, non pertsonak egoera oso zaurgarrietan egon daitezkeen, arreta eskatzeko ardura haien gain uztea, praktikan, eskubide hori ukatzea da.

Halaber, txostenak gabezia larriak erakusten ditu gaixotasun mentalak dituzten pertsonentzako arreta programaren aplikazioan. Egoera kritikoetan, hala nola kontentzio mekanikoetan, ez dira berehalako balorazio medikoak egiten, ezta plan terapeutikoak berrikusten ere. Mekanismoak ohartarazten du: “berehalako balorazio medikorik ezak eta lesioen parteen faltak (…) zuzenean arriskuan jartzen dituzte oinarrizko giza eskubideak, eta tratu arduragabea edo are tratu anker edo iraingarria eragin dezakete”.

Aipamen berezia merezi du sujekzio mekanikoen erabilerak, “uhal homologatuak” izenarekin ezkutatuta, behar bezalako gainbegiratze klinikorik gabe aplikatzen direnak. Praktika honek pertsona bat gainazal batean etzanda, eskuak eta oinak lotuta eta immobilizatuta mantentzea dakar. Are larriagoa da kontuan hartuta 2022ko abenduaren 28ko 347/2022 Foru Aginduak Nafarroako zentro guztiei agintzen diela horiek desagerrarazteko planak egitea. Horregatik, ulertezina eta onartezina da oraindik espetxe-esparruan erabiltzen jarraitzea.

Gabezia horien multzoa ez da txikia. Mekanismoak 35 gomendio egin dizkie Espetxe Erakundeei eta Osasunbideari, eta horietatik 18k oraindik ez dute erantzunik jaso. Erantzun faltak areagotu egiten du presoen egoerarekiko utzikeria eta interes faltaren sentsazioa. Testuinguru honetan, Salhaketa Nafarroak bat egin du espetxeetako osasun-arretaren desatentzioaren aurkako kanpainarekin, 2025aren amaieratik estatu mailan salaketa kolektiboa artikulatzen duen ekimenarekin.

Arazo hau espetxe-sistema osoan hedatzen da. Horrela, 2025aren amaieran, espetxeetan mediku-arretarik ezaren aurkako kanpaina jarri zen abian, hainbat talde, pertsona eta kolektiboren elkarlanaren ondorioz. Besteak beste, eta guztiekin batera, salatzen dugu profesional kualifikatuen gabezia edo, onenean, urritasuna; arreta partziala, eskasa, berantiarra edo batzuetan existitzen ez dena; etengabeko eta/edo eraginkortasunik gabeko oztopoak; eta gaixotasun larri eta kronikoak dituzten presoen ehuneko oso altuak.

Egoera hau ez dago krisi sanitario eta humanitario gisa kalifikatua izatetik urrun. Horregatik, maiatzaren 20tik 30era bitartean, kanpainak berriro ekingo die ekintzei, egoera honi arreta deitzeko eta kartzeletako biztanleria gatibuaren aurkako tratu instituzional honen salaketa egiteko; izan ere, pertsona hauek ez dute soilik beren bizitza galtzen barroteen atzean, baizik eta beren osasuna ere arriskuan jartzen dute. Nafarroako Gobernuak berehalako neurriak hartu behar ditu.

Nafarroako Salhaketatik salatzen dugu Nafarroako espetxeko osasun-arreta oraindik oso urrun dagoela oinarrizko eskubideak bermatzetik. Eskumenen eskualdaketa ezin da aldaketa formal hutsean geratu; benetako eraldaketa behar da praktika, lehentasun eta kontrol-mekanismoetan.

Horregatik, premiaz eskatzen dugu Torturaren Prebentziorako Mekanismoaren gomendio guztiak aplikatzea, arreta sanitario duina, independentea eta pertsonan oinarritua bermatuz. Halaber, eskubideak urratzen dituzten praktikak, hala nola kontentzio mekanikoak, ezabatzea eskatzen dugu, espetxean ere kanpoan dauden berme berak aplikatuz.

Osasuna ezin delako egon pertsona bat non dagoenaren menpe. Eta kartzelak, beste behin ere, erakusten duelako eskubideak eten, erlatibizatu edo zuzenean urratzen diren espazio bat dela.

1 Urteko Txosten osoaren esteka: https://www.defensordelpueblo.es/wp-content/uploads/2026/03/Defensor-del-Pueblo_Informe-anual-2025.pdf

2 Iruñeko espetxera egindako bisitaren jarraipen-fitxaren esteka : https://www.defensordelpueblo.es/wp-content/uploads/visita/2025/25018605.pdf